Door: Gijsbert Werner
In hun bijdrage ‘Change op zijn Russisch, waarom democratie niet altijd werkt’ (Perceptie Januari 2009) slaan de heren Huisman en Ultee de plank helaas volledig mis. Hoewel zij een aardige analyse geven van de overgansproblemen waarmee Rusland na de val van de Sovjet-Unie kampte, ondersteunt die hun conclusie dat democratie niet kan werken in Rusland geenszins.
Huisman en Ultee wijzen er terecht op dat de val van het Sovjet-imperium gepaard ging met een aantal uitwassen. Corrupte oligarchen konden zich verrijken ten koste van de staatskas terwijl het voor gewone Russen moeilijk was zich aan te passen aan de nieuwe omstandigheden. Wat zij hiermee echter niet aantonen is dat democratie niet kán werken in Rusland. Het probleem is veleer dat de liberale democratie in Rusland überhaupt nooit een kans heeft gehad. Na het veelbelovende, geweldloze einde van de Sovjet-Unie, werd de prille democratie immers al snel gesmoord in een periode van anarchie onder Jeltsin, als snel gevolgd door Poetiniaanse staatsterreur die de Russen maar al te goed kenden van decennia Sovjet-overheersing.
Tegelijkertijd zetten andere republieken van de voormalige USSR wel door in hun transitie naar een vrije, democratische rechtsstaat. De Baltische staten bijvoorbeeld begonnen in een zeer vergelijkbare uitgangspositie als Rusland. Ook daar was de bevolking bijna zeventig jaar ontmoedigd enig initiatief te ontplooien, ook daar was de politieke cultuur volledig verziekt door het dwepen met één sterke leider, ook daar was elk democratisch referentiekader door jarenlange tirannie volledig uitgeroeid. Niettemin, deze landen zetten door op het pad naar democratie en zijn daarvoor beloond. Estland, Letland en Litouwen zijn nu volwaardig lid van de Europese Unie, kennen een stabiele democratische rechtsstaat en een economische ontwikkeling waar de gemiddelde Rus slechts van kan dromen.
En Rusland? Opgezweept door een overspannen nationalisme van de volgens Huisman en Ultee door de bevolking zo gewenste ‘sterke leider’ voerde het een kansloze oorlog in de Kaukasische deelrepubliek Tsjetsjenië met duizenden Russische doden als gevolg. Poetin en zijn trawanten creëerden een klimaat van wetteloosheid waarin onlangs de kritische mensenrechtenadvocaat Stanislav Markelov op klaarlichte dag in Moskou neergeschoten werd. In 2006 werd de onafhankelijke journaliste Anna Politkovskaja al vermoord. Michail Chodorkovski, topman van gasbedrijf Jukos, werd in 2005 volledig in Sovjettraditie gestraft voor zijn politieke ambities: verbanning naar een Siberische cel en ontmanteling van zijn olie- en gasbedrijf ten bate van staatsconglomeraat Gazprom (verantwoordelijk voor bijna 10% van het BNP van Rusland).
Zelfs op economisch gebied zijn de prestaties van ‘sterke leider’ Poetin op zijn minst twijfelachtig. Het roven en plunderen is niet opgehouden onder Poetin. Integendeel: Gazprom is een vehikel voor de zelfverrijking van een kleine zakenelite. De reusachtige sommen die Rusland de afgelopen jaren heeft binnengehaald met grondstoffenhandel zijn niet gebruikt om een moderne, stabiele economie op te bouwen. Waar Estland erin is geslaagd zich om te vormen tot een belangrijk Europees centrum voor ICT en Litouwen voor biotechnologie, heeft Rusland geen enkele poging gedaan zijn economie te moderniseren en zich voor te bereiden op een periode met lagere olieprijzen zoals die nu aanbreekt.
Gelukkig lijken er barstjes te ontstaan in de ijzeren greep van Poetin op Rusland. Gewone Russen in Vladivostok durfden vorige maand massaal de straat op te gaan in protest tegen economische maatregelen van de federale regering. Misschien nog wel belangrijker: de lokale overheden weigerden in te grijpen. Ook dichter bij huis verslapt de greep van Poetin. Een denktank die nauwe contacten onderhoudt met president Medvedev pleitte onlangs voor verregaande politieke en economische liberalisatie. Tegelijkertijd heeft Gazprom sinds juni 2008 meer dan driekwart van zijn beurswaarde verloren en staat het onder zware druk van dalende energieprijzen. De tijd dat Poetin de Russische bevolking kon paaien met cadeautjes en financiële voordeeltjes betaald door binnenstromende oliedollars is voorbij, en komt voorlopig niet terug.
De overgang van dictatuur naar democratie is altijd lastig en gaat gepaard met overgangsproblematiek. Er is echter geen enkele reden om aan te nemen dat in Rusland ‘democratie niet werkt’ omdat Russen geen democratisch referentiekader hebben en een ‘sterke leider willen’. Ook veel andere landen zonder enige democratische traditie zoals Japan, Zuid-Afrika en verschillende Oost-Europese landen zijn de afgelopen decennia immers in staat gebleken deze stap te maken. Rusland mag dan de fase van ‘puberaal democratisch liberalisme’ zoals Huisman en Ultee het noemen, achter zich hebben gelaten; in plaats van door te groeien naar een volwassen, democratische rechtsstaat heeft Rusland die echter ingeruild voor een kinderlijke dictatoriale persoonlijkheidscultus waarvoor het nu toch echt te oud is.
Huisman en Ultee hebben gelijk als zij stellen dat een krachtige overheid van belang is om anarchie te voorkomen en dat een volledig ongereguleerd ‘wild-west’ kapitalisme onwenselijk is, zoals Rusland begin jaren negentig heeft laten zien. Geen van deze zaken mag echter een alibi zijn om een tiranniek regime zonder enig respect voor mensenrechten, eigendomsrechten en (economische) belangen van het Russische volk te willen handhaven of zelfs goed te willen praten. De dictatoriale Poetin is niet, zoals de heren denken, ‘een man van hoop voor Rusland’, integendeel. Ook Russen willen mensenrechten, ook Russen willen politieke en economische rechtvaardigheid en ook Russen hebben het recht te beschikken over hun eigen staat.
Gelukkig lijken ook in Rusland de eerste tekenen van een zeer prille, voorzichtige nieuwe openheid te gloren. Laten we hopen dat dit het begin is van een ontwikkeling naar een volwaardige, democratische rechtsstaat. Ook voor Rusland wordt het tijd om deze stap te zetten die zo goed als alle andere Europese landen de afgelopen honderd jaar al gezet hebben.
Gijsbert Werner is Bioloog, daarnaast is hij als Onderzoeksassistent verbonden aan de USBO
